सप्टेंबर १९८५ मध्ये भाड्याच्या जागेत अवघ्या १८ मुलांपासून सुरू झालेला नवजीवन सोसायटीचा प्रवास आज बौद्धिक अक्षम व्यक्तींसाठी शिक्षण, व्यवसाय प्रशिक्षण, निवासी काळजी आणि उपचारांचे एक व्यापक केंद्र बनला आहे.
१९८५ साली, श्रीमती नलिनी शाह यांच्या दूरदृष्टीने आणि स्थानिक डॉक्टरांच्या पाठिंब्याने, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथे भाड्याच्या एका जागेत अवघ्या १८ मुलांना घेऊन नवजीवन सोसायटीची स्थापना झाली. बौद्धिक अक्षमता असलेल्या मुलांना शिक्षण आणि सन्मानाने जगण्याची संधी मिळावी, हेच या संस्थेचे मूळ ध्येय होते.
पायाभरणीची वर्षे
१९९१ मध्ये समाज कल्याण विभागाकडून शाळेला मान्यता आणि अनुदान मिळाले, ज्यामुळे संस्थेच्या कार्याला अधिकृत पाठबळ मिळाले. १९९४ मध्ये संस्था स्वतःच्या इमारतीत स्थलांतरित झाली आणि त्याच वर्षी व्यवसाय प्रशिक्षण केंद्र (Vocational Training Centre) सुरू झाले — प्रौढ बौद्धिक अक्षम व्यक्तींना आर्थिक स्वावलंबनाकडे नेणारी पहिली संरचित वाट.
विस्तार आणि नवीन उपक्रम
२००६ मध्ये एचपीसीएल आणि गुप्ता ग्रुप ऑफ इंडस्ट्रीज यांच्या सहकार्याने निवासी काळजी विभाग (Residential Care Unit) सुरू झाला, ज्यामुळे प्रौढ लाभार्थ्यांना कायमस्वरूपी निवासाची सोय उपलब्ध झाली. २००८ मध्ये अॅमवे इंडियाच्या सहकार्याने पूर्ण सुसज्ज फिजिओथेरपी केंद्र सुरू झाले, आणि त्याच वर्षी नॅशनल ट्रस्ट ऑफ इंडियाने नवजीवनला राज्य नोडल एजन्सी भागीदार म्हणून नियुक्त केले.
२०१० मध्ये माहिको सीड्स लि. यांनी बांधलेली नवीन कार्यशाळा इमारत आणि सभागृह उभे राहिले, तर २०१२ मध्ये केअर ग्रुप युनिट सुरू झाले — गंभीर बौद्धिक अक्षमता असलेल्या प्रौढांसाठी त्यांच्या क्षमतेनुसार रचलेला विशेष कार्यक्रम.
अलीकडील टप्पे
२०२२ मध्ये ० ते ६ वयोगटातील मुलांसाठी सुरुवातीच्या हस्तक्षेपासाठी (Early Intervention) समर्पित केंद्र सुरू झाले, जे लवकरात लवकर विकासात्मक आधार देण्याचे काम करते. २०२३ मध्ये संपूर्णपणे कार्यान्वित असे सुरक्षित कार्यशाळा (Sheltered Workshop) — कागद, मेणबत्ती, गृह विज्ञान, शिवणकाम आणि हस्तकला युनिट्ससह — सुरू झाली, जी प्रौढ प्रशिक्षणार्थींच्या आर्थिक स्वावलंबनासाठी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली.
२०२५ मध्ये नवजीवनच्या विद्यार्थ्यांनी बौद्धिक अक्षम व्यक्तींनी सादर केलेल्या सर्वात प्रदीर्घ संगीत नाटकाचा एशिया आणि इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये ऐतिहासिक विक्रम नोंदवला — हे सिद्ध करत की योग्य संधी आणि पाठबळ मिळाल्यास कोणतीही मर्यादा राहत नाही.
पुढील वाटचाल
चाळीस वर्षांच्या या प्रवासात नवजीवन सोसायटीने शिक्षण, व्यवसाय प्रशिक्षण, निवासी काळजी, फिजिओथेरपी, स्पीच थेरपी, म्युझिक थेरपी आणि आता स्पोर्ट्स थेरपीसह एक सर्वसमावेशक काळजी व्यवस्था उभी केली आहे. मात्र ही वाटचाल इथेच थांबत नाही — प्रत्येक देणगीदार, स्वयंसेवक आणि शुभचिंतक यांच्या पाठिंब्यामुळे नवजीवन बौद्धिक अक्षम व्यक्तींना सन्मानाने जगण्याची संधी देत राहणार आहे.
"प्रयत्न वादे एकच व्हावे, मानाने मज जगता यावे!"